Zapraszamy na zamek
English short version
Historia zamku
Muzeum
Legenda o skarbie Inków
Pokoje
Fotografie Gallery
Filmy i Literatura
Wyżywienie i nocleg
Okolica i dojazd
Kontakt
Zamek w Niedzicy
Zamek Dunajec w Niedzicy
Historia zamku


Z.B.Stęczyński 1860 r.


 

Rok 2012 był szczególny w historii tego rejonu i zamku, gdyż minęło wtedy 600-lecie pożyczki udzielonej Zygmuntowi Luksemburskiemu przez Władysława Jagiełłę w wysokości 37 tysięcy kóp srebrnych groszy praskich. Kwota ta została przekazana właśnie na zamku niedzickim.

Historia zamku jest nierozerwalnie związana z dziejami Spisza i południowego polskiego pogranicza. I to od czasów, gdy państwo Bolesława Chrobrego sięgało Wagu, Cisy i Dunaju.
Po śmierci pierwszego króla granice państwa polskiego zaczęły się cofać ku północy, by w XII wieku oprzeć się o Tatry i Dunajec.
Już w połowie XII wieku Węgrzy rozpoczęli kolonizowanie naddunajeckiej doliny w rejonie Zamagurza i Pienin.
Ród Berzewiczych w początkach XIII wieku objął w posiadanie ziemie między Białą Spiską a Magurą, wkrótce obejmując dodatkowe tereny.


Z początkiem XIV w. niejaki Kokosz z Brzozowicy posiadał obszar od Magury Spiskiej aż po Dunajec. W 1320 roku Kokosz sprzedał swemu bratu Janowi i jego synowi Michałowi ziemie Frydman oraz wsie: Niedzicę, Kacwin i Frankową nad potokiem Niedzica oraz las po obu stronach Białki. W dokumencie nie ma wzmianki o zamku, jest tylko mowa o wsi "villam Nisitz". Zamek niedzicki musiał zatem powstać później, po 1320 roku, a zbudowali go według wszelkiego prawdopodobieństwa Jan Berzeviczy lub jego brat Rykolf, przed 1330 rokiem, gdyż sporządzony w 1330 roku testament Drugetha mówi już o nowo zbudowanym zamku Dunajec.
(Alfred Majewski)



1327/28   -Kokosz Berzewiczy zastawia dobra dunajeckie Wilhelmowi Drugethowi żupanowi spiskiemu, który po śmierci Kokosza użytkuje je do roku 1342.


1330     -Testament Sarosa Wilhelma Drugetha mówi już o nowo zbudowanym zamku Dunajec.  


1342-1347   -Dobra dunajeckie w rękach króla węgierskiego


1347-1463/70   -Zamek i dobra dunajeckie w posiadaniu Berzewiczych z linii łomnickiej, którzy rozbudowują zamek otrzymawszy go od króla Ludwika Węgierskiego. Zamek wówczas składał się z kamiennej kwadratowej wieży mieszkalno-obronnej i niewielkiego dziedzińca okolonego wysokim murem, przy którym znajdował się budynek mieszkalny i gospodarczy. W rogu dziedzińca wykuto studnię. Położone poniżej małe podzamcze otaczał wał obronny. Mieszkanie właścicieli znajdowało się w na wyższych kondygnacjach wieży. W dolnych pomieszczeniach przebywała straż zamkowa a jeszcze niżej był wydrążony w skale loch więzienny. Tuż pod zamkiem znajdowało się niewielkie podzamcze przekształcone z czasem w zamek średni i dolny, zamieszkałe przez ludzi zajmujących się pracami na rzecz warowni.


1383   -Zygmunt Luksemburski gromadzi wojsko przeciwko Polsce a jednym z miejsc ich koncentracji są okolice Niedzicy.


1412   -12 marca, w Lubowli, nastąpiło spotkanie króla Władysława Jagiełły z królem węgierskim Zygmuntem Luksemburskim. Do niedawna jaszcze węgierski monarcha był sprzymierzeńcem Zakonu Krzyżackiego. Wojska węgierskie dowodzone przez Ścibora ze Ściborzyc jesienią 1410 r. spaliły Stary Sącz. Po trwających trzy dni negocjacjach zawarto wieczyste przymierze, wymierzone we wszystkich wrogów obu królów. Podzielono strefy wpływów a polskie insygnia koronacyjne, zabrane wcześniej na Węgry przez Ludwika Andegaweńskiego, zostały zwrócone. Podczas następnych  spotkań, w Budzie oraz na zamku niedzickim, uzgodniono warunki pożyczki dla króla węgierskiego. Pożyczka w wysokości 37 tysięcy kóp srebrnych groszy praskich (ponad 7 ton złota) miała być pokryta z pieniędzy wypłacanych Polsce przez Krzyżaków jako kontrybucja. 13 miast spiskich i 15 wsi przeszło w ręce polskie jako zastaw.
  Na mocy porozumień z Węgrami Polska odzyskała także Podoliniec, Gniazda oraz Lubowlę z zamkiem, którą ustanowiono siedzibą nowo utworzonego z zastawionych terenów starostwa spiskiego. Zamagórze z dobrami dunajeckimi pozostały węgierskie. W 1489 r. decyzją sądu papieskiego we Wrocławiu zastawione miejscowości na Spiszu zostały przyznane Polsce na stałe. Pomimo kilku prób, Węgrzy nigdy nie wykupili zastawu spiskiego. W 1769 r. starostwo spiskie zostało zajęte przez wojska austriackie cesarzowej Marii Teresy i ostatecznie oderwane od Polski.


1425   -Jako właściciel zamku występuje Jan Szwarc z Łomnicy, wnuk Jana Berzeviczego.


1431 i1433   -Husyci, oddział taborytów najechał na Spisz, miejsce na obóz wybrali sobie w okolicy zamku. Pola gdzie obozowali nazywamy dziś Taborem. Plądrowali i rabowali okolice, natomiast nie odważyli się zaatakować zamku, co świadczy o jego walorach obronnych.


1463/70-1528   -Dobra dunajeckie przechodzą w ręce Emeryka Zapolyi żupana spiskiego.
 

1470-1487    -Emeryk Zapolya rozbudowuje zamek otaczając murami tzw zamek dolny, znacznie zmieniając wygląd i obronność warowni.


1487   -Po śmierci Emeryka zamek oraz żupaństwo spiskie przechodzą w ręce jego syna, Szczepana. Córkę owego Szczepana, Barbarę, poślubił w 1512 r. król Zygmunt Stary.


1528   -Walki o zamek między wojskami stronników przyszłego króla, Jana Zapolyi -syna Szczepana- i Ferdynanda króla węgierskiego. Zamek jest zdobywany i przechodzi z rąk do rąk.
Dobra dunajeckie wraz zamkiem otrzymuje Hieronim Łaski, stronnik Zapolyi. Otrzymał on również zamek kieżmarski wraz z kluczem dóbr. Co ciekawe, król Jan Zapolya nadał te dobra Łaskiemu 30 września 1528 roku, kiedy jeszcze te zamki i dobra znajdowały się we władaniu Ferdynanda. Hieronim Łaski, dzięki któremu Zapolya uzyskał wcześniej pomoc Turcji, ruszył wraz ze swoimi oddziałami opanowując zamki w Niedzicy i Kieżmarku oraz łupiąc Lewoczę. Zająwszy Spisz utworzył na jego terenie quasi państewko z którym musieli sie liczyć obaj zwalczający się królowie węgierscy.


1530   -Hieronim oddaje w dzierżawę zamek i dobra niedzickie prepozytowi i oficjałowi spiskiemu Janowi Horvathowi.


1533   -Zamek podstępnie zagarnia raubritter Jerzy Witzhum rabujący miejscową ludność i kupców. Udało się go zeń usunąć dopiero po kilku latach.

1564   -Umiera Jan Horvath. Przez następne dwadzieścia pięć lat zamek znajdował się formalnie w posiadaniu Olbrachta Łaskiego, syna Hieronima. Syn Jana Horvatha, Jerzy, urodzony na zamku niedzickim mieszkał w rodowym zamku w Pławcu.


1589   -Jerzy Horvath de Palocza, nabywa zamek wraz z przynależnymi gruntami od Olbrachta Łaskiego. Jego dziełem jest znaczna przebudowa warowni. Zmieniono średniowieczny system obronny nadając układowi przestrzennemu i architekturze cechy rezydencji nowożytnej.Za jego sprawa stanęły nowe budynki mieszkalne (zamek średni i dolny) nowa kaplica oraz sień bramną z wjazdem ozdobionym kamiennym portalem.


1617   -Umiera Jerzy Horvath. Jego syn Stefan odziedzicza zamek.

ok. 1670   -Zamek został zastawiony Giovanellim z Telvany (był w ich posiadaniu do 1776 r.)


1683   -Na Węgrzech dochodzi do powstania tak zwanych Kuruców, przeciwko uciskowi Habsburgów. Ówczesny właściciel zamku, Sylwester Giovanelli był jednym z najzagorzalszych zwolenników niemieckiej dynastii. Powstańcy otoczyli zamek i szturmowali go z pomocą armat. Givanelli zaprzestał oporu i opuścił zamek uciekając do Krakowa.
Jeszcze tego samego roku zamek został złupiony przez bandę niejakiego Salantzky'ego (Salantsyego).
Po jakimś czasie ponownie zajęli go Kurucowie, jednak w listopadzie 1684 zmuszeni zostali przez wojska cesarskie do poddania się.
Wkrótce potem ponownie zjawiają się tutaj Giovanelli, by pozostać aż do śmierci ostatniego z nich, Jana, zmarłego w 1776 r.


1776   -Zniszczony przez walki i oblężenia, 
w stanie nie nadającym się do zamieszkania zamek,  zapewne przez bliskie pokrewieństwo, wraca w ręce Horvathów,


ok.1820   -Odnowienie zamku przez Andrzeja Horvatha, który zamieszkał w nim opuściwszy rodzinny zamek w Paloczy, zniszczony pożarem. Renowacja zatarła urządzenia obronne w otoczeniu zamku, nadając mu charakter wiejskiej rezydencji magnackiej. Andrzej Horvath organizował w Niedzicy wielodniowe polowania, zabawy i festyny. Zamarł w 1828 a zamek przejął jego brat Ferdynand. Ostatnim z rodu był syn Ferdynanda Aleksander.


1850   -Pożar niszczy znaczną cześć zamku.


1857   -Dobra odziedzicza wnuczka Andrzeja a siostra Aleksandra Horvatha Kornelia, która wyszła za mąż za Salamona Alapi.
 

1861   -Zamek odnowili Salamonowie i ponownie przystosowali do potrzeb wiejskiej  rezydencji, użytkowanej przez nich do 1945 r. Kolejnymi dziedzicami byli: Aladar, Geza, Tivador, Attila oraz Teodor.


1920   -Rada Ambasadorów, której koalicja powierzyła rozstrzygnięcie sporu granicznego z Czechosłowacją po pierwszej wojnie światowej, przyznała Polsce 14 wsi z północnej części Zamagórza Spiskiego z Niedzicą
i zamkiem.


ok. 1930   -Otoczenie zamku -po likwidacji sąsiadującej z nim zabudowy folwarcznej- zostaje uporządkowane i przekształcone w park.


1931   -Władze polskie ustawą sejmową doprowadzają do likwidacji, zachowanej przez właścicieli dóbr niedzickich,
pańszczyzny w formie tzw. stosunków żelarskich- tzw żelarka. Była to dobrowolna umowa pomiędzy właścicielem zamku a mieszkańcami wsi. W zamian za określone dobra, m.in. kawałek ziemi uprawnej oraz ziarna na zasiew, zobowiązani oni byli do odrobienia właściwej ilości dni na rzecz właściciela dóbr.

"W 1848 roku ustawa uwłaszczeniowa zniosła poddaństwo, niestety nie objęła wszystkich
poddanych, głównie komornicy i zagrodnicy byli pozbawieni prawa do ziemi. Chłopi, którzy nie otrzymali na własność ziemi ponownie oddali się w zależność pana zamku. Pozostałość po ustroju feudalnym nazwana żelarka, była to dobrowolną umową zawartą między dziedzicem a poddanym. Polegała na przyznaniu rodzinie żelarskiej niewielkiego
gruntu ornego, zwykle około trzech morg, budulca na dom, ziarna pod zasiew, prawo do wypasu własnych krów na pastwisku folwarcznym, drewno na opal. W zamian rodzina żelarska musiała odrabiać pańszczyznę, za użytkowanie 3 morg około 140 dni darmowej pracy na rzecz właściciela zamku Dunajec".    "Na Spiszu" nr 4, 2006


1939-1945    -Polski Spisz był przyłączony do tzw. państwa słowackiego.


1943   -Ostatnia właścicielka, wdowa po Gezie Alapi Salamonie (wnuku Aleksego), Ilona hrabina Bethlen opuszcza zamek.


1945   -Po zakończeniu drugiej wojny światowej polski Spisz, w granicach z okresu     międzywojennego, wraca do Polski. Zamek zostaje zdewastowany i całkowicie ograbiony. Majątek Salamonów rozparcelowano na mocy komunistycznego dekretu PKWN o reformie rolnej z dnia 6 września 1944 r. Zamek przechodzi na własność skarbu państwa.


1946   -Andrzej Benesz (zamieszkały wówczas w Bochni) w towarzystwie miejscowych świadków, wydobył spod progu bramy prowadzącej do zamku średniego pęk rzemieni powiązanych węzłami (kipu) ukrytych tam w ołowianym pojemniku. Znalezisko to dało początek fantastycznej historii o związkach dawnych właścicieli zamku z Indianami               peruwiańskimi i o skarbach Inków.
            

1949   -Zamek z najbliższym otoczeniem przejmuje Ministerstwo Kultury i Sztuki i przekazuje w użytkowanie Stowarzyszeniu Historyków Sztuki, które tworzy w nim Dom   Pracy Twórczej i Muzeum.
Opiekę konserwatorską nad zespołem zamkowym sprawuje Kierownictwo Odnowienia Zamku Królewskiego na Wawelu. Cały obiekt przechodzi kilka etapów prac konserwatorsko-renowacyjnych i adaptacyjnych. Gruntowne zabezpieczenie konstrukcyjne ruin zamku górnego umożliwiło urządzenie w nim pomieszczeń muzealnych i tarasów widokowych.

1963 -Zamek udostępniony dla turystów.


1968   -Zapadła rządowa decyzja o budowie zapory na Dunajcu: głównej u stóp zamku  i dolnej przy Sromowcach Wyżnych.


1982   -Zamek w Niedzicy został wpisany na listę czternastu najcenniejszych w kraju Muzeów-Rezydencji.




Na podstawie m.in.
-Przewodnik "Zamek w Niedzicy" wydany nakladem Stowarzyszenia Historyków Sztuki w 1983.
-"Zamek w Niedzicy" Andrzej B. Krupiński, wydano Nowy Sacz 1989



 
Zapraszamy na zamekEnglish short versionHistoria zamkuMuzeumLegenda o skarbie InkówPokojeFotografie GalleryFilmy i LiteraturaWyżywienie i noclegOkolica i dojazdKontakt